Dun da Nadal 1980
Edius dall’Uniun Romontscha Renania
53avla annada, pp. 32 - 36

Avon onns

Dil temps ch’ei deva aunc uors cheu tier nus
da Gallus Pfister

Igl uors viva buca mo ellas praulas. Ei dat era historias, veras historias e raquintaziuns, che raquentan dad uors en nossas alps e da catschadurs che han sittau uors cheu tier nus. Quei temps schai gnanc aschi lunsch anavos. Denton, dapi ver 80 onns dat ei negins uors pli en nossas valladas grischunas. Igl uors ei vegnius extirpaus. El ei svanius mo aunc buc emblidaus. Ils nums sco: Val digl uors, Pass digl uors, Crap digl uors e biars auters vitier per nossas cuntradas entuorn dattan aunc oz perdetga da quei vegl vischin malviu. Ins persequitava el perquei ch’el muntava in prighel per nossas muntaneras ellas alps e per las selvaschinas egl uaul.

E tonaton, igl uors era buc aschi nauschs sco quei ch’ins vuleva far esser el. En scadin cass ha el buca caschunau zacu la mort a tons carstgauns sco quei ch’igl „uors modern“, igl auto, caschuna gi per gi. Da fundament era el anzi temeletgs, quei animal pelegnus, buca fetg lingier cun sias combas cuortas e toppas ladas, mo daveras, in animal d’ina fermezia gigantica. Per regla untgeva el il carstgaun. Quei ch’ei aunc da gir en favur digl uors ei ch’el fuva buc in exclusiv animal da rapina. Sper la carn ch’el consumava senutreva el era dad jarvas, da ragischs, da graun malmadir, da bulius e fretgs digl uaul. El Tessin ed en Bergaglia schava el gustar igl atun las iuas da vin e las castognas.

Mo in animal da rapina era el tonaton, in lader che schanegiava ni cauras ni nuorsas ni autras bestgas che curdavan en sias greflas. E cu el vegneva persequitaus saveva igl uors daventar prigulus schizun pil carstgaun. Igl ei perquei capeivel ch’igl uors vegneva temius dils animals e dalla glieud e ch’ins ha atras tut ils tschentaners persequitau el cun tutta forza. La consequenza ei stada quella ch’el ei vegnius ragischaus ora bunamein dapertut.

En Svizra

Sco en tontas autras tiaras europeicas, aschia era igl uors avon tschentaners da casa per tut la Svizra entuorn. E sco la statistica muossa, hagi ins sittau il pli davos uors:

el cantun Turitg		igl onn 1565
a Sutsilvania			igl onn 1664
egl Appenzell			igl onn 1673
a Friburg			igl onn 1698
a Soloturn			igl onn 1737
a Sviz				igl onn 1804
a Glaruna			igl onn 1816
el Valleis			igl onn 1830
el Grischun 	en Surselva	igl onn 1881
		en Engiadina	igl onn 1904

Ch’il davos uors en Surselva ei vegnius sittaus il settember digl onn 1881 entras il catschadur Giusep Janka da Sursaissa, quei sa mintga scolar da quarta classa.

Tgei san ins digl uors el Grischun?

Igl uors ha pudiu semantener il pli gitg el cantun Grischun. Igl ei quei capeivel, il Grischun cun sias alps spaziusas, cun sias valladas isoladas e ses immens uauls. Deno la stad ni gl’atun duront la catscha negin’olma che semussava per las alps entuorn. Neginas vias da traffic, negin tuffien dad autos, neginas viasfier e neginas sutgeras e runals. Oz, en nies temps da turissem, havess igl uors d’encurir nuot pli en nossas regiuns muntagnardas.

Sch’ins plidava aunc els onns suenter la davosa uiara mundiala en Jugoslavia da ver 600 uors selvadis che vivien els uauls dalla Bosnia e Croazia, lu po quei esser stau semegliont els uauls ed ellas alps grischunas avon tschentaners. Capeivel ch’ins ha buca saviu vertir tons glimaris da rapina sper las muntaneras e ch’ins ha onns ed onns fatg catscha suenter igl uors. Cun l’existenza digl uors el Grischun stueva ei ir la via dalla digren. Quei muossan las suandontas cefras: els 30 onns 1877 tochen 1907 han ins sittau ni pigliau el Grischun en tut 38 uors. Quels serepartgan sils onns sco suonda:

1877 tochen 1887	= 	25 uors
1887 tochen 1897	=	  9 uors
1897 tochen 1907	= 	  3 uors

Tgei san ins digl uors en Surselva?

El calender digl Glogn 1942 raquenta prof. G. Gadola dils uors en Cadi. Aunc avon 130 – 150 onns muntavi igl uors ina bufatga mulesta en nossa vallada. Surtut a purs e pasturs fagevi igl uors quitaus. Igl eis strusch da far curvien ch’il magistrat dil cumin dalla Cadi s’occupava intensivamein cul patratg d’extirpar quei glimari. All’entschatta dil tschentaner vargau seigi vegniu ordinau entras il magistrat che mintga catschadur – indigen ed jester – che setti in uors vegni bonificaus dil cumin anor cun in premi da 100 flurins (daner da lu).

Per surventscher igl uors impundevi ins era la metoda dil tissi. Ins mettevi tissi vid la carn vanzada d’in animal mazzaus entras igl uors, cartend che quel tuorni puspei alla estga vanzada e consumeschi quella. Per obtener il premi empermess stueva il catschadur mintgamai presentar la toppa dretga digl uors liquidau sin casa-cumin. Igl onn 1826 seigi tenor protocol il premi dil cumin vegnius reducius per la mesadad, pia sin 50 flurins. Era seigi da cheu naven vegniu scumandau d’ir cul fol digl uors sittau pils vitgs entuorn per aschia recaltgar daners dils privats („per trer si stir“, sco ei stat scret).

Treis umens da Medel, che hagien igl onn 1837 giu sittau in uors, seigien buca vegni perina da repartger la preda. Il magistrat dil cumin hagi la finala decidiu aschia: Quel che ha sittau gl’emprem siet survegn las toppas, il fol ed il premi dil cumin. Ils auters dueien repartger denter els la taxa dil cantun. Sco ei para pagava er il cantun aunc in premi. Als buobs che seigien stai gideivels alla catscha dueigi vegnir pagau ina marenda ord la buorsa dil vischinadi.

Periclitai digl uors erien surtut la Val Medel ed igl intschess da Sumvitg. P. Placidus a Spescha remarca en sia cronica che la primavera 1814 seigi vegniu sittau ella Val Sumvitg treis ed en la Val Medel dus uors. Dil 18avel tschentaner vegn ei raquintau dalla Val Medel ch’igl uors hagi scarpau en tocca biaras cauras, nuorsas, vadials etc. El „Grischun Romontsch“ (gasetta) digl onn 1836 vegn ei raquintau che surtut a Sumvitg ed enta Medel devien ils uors da lignar a purs e pasturs. La stad 1850 duessien en in’alp dalla Val Sumvitg mo en ina  notg 14 nuorsas esser vegnidas scarpadas. Cuort suenter hagi ins viu enta Medel ina famiglia dad uors da tschun tocs. Elsezs onns plidava ins da uors aunc pigl entir Grischun entuorn. Forsa che las singulas vischnauncas vegnevan intimadas ni obligadas da pagar premis per uors sittai sin lur intschess. Quei havein nus buca saviu intervegnir.